قسمت هشتم از پرونده ویژه «آینده مدیریت شهری زنجان»
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی تریبون زنجان ؛
زباله پایان مصرف یک کالا نیست؛ آغاز یک چرخه اقتصادی است. اما اگر این چرخه به‌درستی مدیریت نشود، آنچه می‌توانست به سرمایه تبدیل شود، به هزینه‌ای سنگین برای شهر و محیط‌زیست تبدیل خواهد شد.
هر روز در شهر زنجان، حجم قابل‌توجهی پسماند خانگی، تجاری و خدماتی تولید می‌شود؛ پسماندی که باید جمع‌آوری، منتقل، پردازش و در نهایت به شکلی اصولی مدیریت شود.
اما پرسش اصلی این است: آیا مدیریت پسماند در زنجان صرفاً به معنای جمع‌آوری زباله از سطح شهر است یا می‌توان آن را به یک نظام اقتصادی، زیست‌محیطی و هوشمند تبدیل کرد؟
مدیریت پسماند، یکی از آن حوزه‌هایی است که کیفیت مدیریت شهری را به‌روشنی نشان می‌دهد. شهری که نتواند زباله تولیدشده در خانه‌ها، مغازه‌ها، بازارها و مراکز خدماتی را به‌درستی مدیریت کند، در زمینه حفظ محیط‌زیست، سلامت عمومی، بهره‌وری اقتصادی و حتی جلب مشارکت شهروندان نیز با چالش مواجه خواهد شد.
در مقابل، شهری که پسماند را نه یک ماده دورریختنی، بلکه منبعی قابل‌بازیابی بداند، می‌تواند بخشی از هزینه‌های خود را کاهش دهد، فرصت‌های شغلی تازه ایجاد کند و فشار بر منابع طبیعی را کاهش دهد.
برای زنجان، موضوع فقط تمیزی خیابان‌ها نیست؛ مسئله، انتخاب میان مدیریت سنتی زباله و حرکت به سمت اقتصاد چرخشی است.
جمع‌آوری زباله، تمام ماجرا نیست
یکی از خطاهای رایج در نگاه به مدیریت پسماند، محدودکردن آن به جمع‌آوری روزانه زباله و انتقال آن به محل دفع است.
البته جمع‌آوری منظم و به‌موقع پسماند، یکی از وظایف اساسی مدیریت شهری است؛ اما این تنها حلقه ابتدایی یک زنجیره بزرگ‌تر محسوب می‌شود.
مدیریت اصولی پسماند باید از لحظه تولید زباله آغاز شود و تا کاهش تولید، تفکیک، جمع‌آوری، پردازش، بازیافت و دفع نهایی ادامه پیدا کند.
اگر تمام پسماندهای خشک و تر بدون تفکیک با یکدیگر مخلوط شوند، بخشی از مواد قابل‌بازیافت آلوده می‌شوند و ارزش اقتصادی خود را از دست می‌دهند.
در چنین شرایطی، مدیریت شهری ناچار است برای جمع‌آوری، حمل‌ونقل و دفع حجم بیشتری از زباله هزینه کند؛ در حالی که بخشی از همین مواد می‌توانست دوباره وارد چرخه تولید شود.
بنابراین، معیار موفقیت در مدیریت پسماند نباید صرفاً تعداد خودروهای حمل زباله، تعداد مخازن یا میزان زباله جمع‌آوری‌شده باشد.
معیار اصلی باید میزان کاهش تولید پسماند، سهم تفکیک از مبدأ، نرخ بازیافت، کاهش دفن و هزینه نهایی مدیریت هر تن پسماند باشد.
زنجان و ضرورت بازنگری در مدیریت پسماند
مدیریت پسماند در زنجان را نمی‌توان جدا از شرایط اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی استان بررسی کرد.
توسعه شهری، فعالیت‌های تجاری، مصرف خانوارها، فعالیت‌های صنعتی و افزایش حجم کالاهای بسته‌بندی‌شده، همگی بر ترکیب و میزان پسماند اثر می‌گذارند.
از سوی دیگر، گزارش‌ها و اظهارنظرهای منتشرشده درباره مسائل پسماند در استان زنجان، موضوعاتی مانند دفع غیراصولی برخی پسماندهای صنعتی، فعالیت مراکز غیرمجاز خریدوفروش ضایعات و ضعف در تفکیک از مبدأ را نیز مطرح کرده‌اند.
این مسائل نشان می‌دهد که مدیریت پسماند به همکاری چندین دستگاه و مشارکت بخش خصوصی نیاز دارد و نمی‌توان همه مسئولیت آن را به یک واحد اجرایی شهرداری محدود کرد.
در این میان، باید میان پسماند عادی شهری، پسماند صنعتی، پسماند پزشکی و پسماندهای ویژه تفاوت قائل شد؛ زیرا هرکدام ضوابط، مخاطرات و شیوه مدیریت متفاوتی دارند.
پسماند شهری با مدیریت یکپارچه سامان می‌گیرد، اما پسماندهای صنعتی و ویژه به نظارت تخصصی و مسئولیت‌پذیری تولیدکنندگان نیز نیاز دارند.
تفکیک از مبدأ؛ نقطه شروع یک تحول واقعی
اگر قرار باشد مدیریت پسماند زنجان اصلاح شود، یکی از مهم‌ترین نقاط شروع، تفکیک زباله از مبدأ است.
تفکیک از مبدأ یعنی پسماند پیش از آنکه با سایر مواد مخلوط شود، در محل تولید از یکدیگر جدا شود؛ از خانه و مجتمع مسکونی گرفته تا اداره، مدرسه، دانشگاه، فروشگاه و واحد صنفی.
این اقدام در ظاهر ساده است، اما اجرای موفق آن به چند پیش‌شرط نیاز دارد.
نخست، شهروند باید بداند چه موادی قابل‌بازیافت هستند و چگونه باید آنها را جدا کند.
دوم، باید امکان تحویل جداگانه پسماند خشک و تر فراهم باشد.
سوم، شهروند باید اطمینان داشته باشد موادی که جدا کرده، در مراحل بعدی دوباره با سایر زباله‌ها مخلوط نمی‌شوند.
چهارم، فرآیند جمع‌آوری باید منظم، قابل‌اعتماد و متناسب با شرایط محله‌ها باشد.
اگر این حلقه‌ها به یکدیگر متصل نباشند، حتی گسترده‌ترین تبلیغات محیطی نیز نمی‌تواند به‌تنهایی تغییر پایداری در رفتار شهروندان ایجاد کند.
برای مثال، نمی‌توان از خانواده‌ها انتظار داشت پسماند خود را با دقت تفکیک کنند، اما برای تحویل آن مسیر مشخص و قابل‌اعتمادی وجود نداشته باشد.
بنابراین، فرهنگ‌سازی باید هم‌زمان با فراهم‌کردن زیرساخت اجرایی انجام شود.
زباله خشک؛ ماده اولیه یک فعالیت اقتصادی
بخش قابل‌بازیافت پسماند می‌تواند به مواد اولیه صنایع مختلف تبدیل شود.
کاغذ، مقوا، برخی انواع پلاستیک، فلزات و شیشه، در صورت جمع‌آوری و پردازش مناسب، قابلیت بازگشت به چرخه تولید را دارند.
این موضوع یک فرصت اقتصادی مهم ایجاد می‌کند؛ زیرا بخشی از موادی که در نگاه نخست دورریختنی محسوب می‌شوند، در واقع ارزش قابل‌توجهی دارند.
اما تحقق این ارزش اقتصادی به زنجیره‌ای منظم نیازمند است:
تفکیک از مبدأ، جمع‌آوری استاندارد، انتقال اصولی، پردازش، کنترل کیفیت و اتصال به بازار مصرف مواد بازیافتی.
اگر این زنجیره ناقص باشد، ارزش اقتصادی پسماند کاهش می‌یابد و هزینه‌های جانبی افزایش پیدا می‌کند.
مدیریت شهری زنجان می‌تواند با شناسایی ظرفیت‌های موجود، ساماندهی فعالان حوزه بازیافت و ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان پسماند و واحدهای مجاز پردازش، زمینه فعالیت اقتصادی شفاف‌تر و کارآمدتری را فراهم کند.
البته این مسیر باید با نظارت مؤثر همراه باشد تا فعالیت اقتصادی در حوزه ضایعات به قیمت آسیب به سلامت عمومی و محیط‌زیست تمام نشود.
اقتصاد چرخشی؛ زباله چگونه به ثروت تبدیل می‌شود؟
در الگوی سنتی مصرف، منابع طبیعی استخراج می‌شوند، کالا تولید می‌شود، مورد استفاده قرار می‌گیرد و پس از پایان مصرف، بخش زیادی از آن دور ریخته می‌شود.
اما در الگوی اقتصاد چرخشی، تلاش می‌شود عمر محصولات و مواد افزایش پیدا کند و منابع تا حد امکان در چرخه تولید باقی بمانند.
این رویکرد بر چند اصل استوار است:
- کاهش تولید پسماند از ابتدا؛
- استفاده مجدد از محصولات؛
- تعمیر و افزایش عمر کالاها؛
- تفکیک و بازیافت مواد؛
- بازیابی اصولی مواد آلی؛
- و کاهش وابستگی به دفن پسماند.
برای زنجان، حرکت به سمت اقتصاد چرخشی می‌تواند به معنای ایجاد فرصت‌های جدید برای کسب‌وکارهای محلی، کاهش بخشی از هزینه‌های مدیریت شهری و استفاده بهتر از منابع باشد.
با این حال، نباید تصور کرد که هر نوع پسماندی الزاماً ارزش اقتصادی مثبت دارد یا تمام هزینه‌های مدیریت پسماند از محل فروش مواد بازیافتی تأمین می‌شود.
برخی فرآیندهای بازیافت به زیرساخت، فناوری، بازار فروش و سرمایه‌گذاری نیاز دارند و ممکن است از نظر اقتصادی بدون برنامه‌ریزی مناسب توجیه‌پذیر نباشند.
بنابراین، تصمیم‌گیری باید بر پایه بررسی فنی و اقتصادی انجام شود، نه صرفاً جذابیت شعار «تبدیل زباله به ثروت».
پسماند تر؛ فرصتی که نباید نادیده گرفته شود
بخش آلی پسماندهای خانگی و برخی مراکز تجاری، در صورت تفکیک و پردازش اصولی، می‌تواند برای تولید کمپوست یا سایر محصولات مجاز حاصل از فرآوری مواد آلی مورد استفاده قرار گیرد.
البته این مسیر به کنترل کیفیت، مدیریت بو، جلوگیری از آلودگی و وجود بازار مصرف نیاز دارد.
اگر پسماند تر با مواد شیمیایی، پلاستیک و سایر مواد نامناسب مخلوط شود، کیفیت محصول نهایی کاهش پیدا می‌کند و استفاده از آن ممکن است با محدودیت مواجه شود.
به همین دلیل، توسعه این بخش باید بر اساس ترکیب واقعی پسماند زنجان، ظرفیت تأسیسات پردازش و نیاز بازار طراحی شود.
نکته مهم آن است که کاهش دورریز مواد غذایی نیز باید در اولویت قرار گیرد.
بهترین پسماند، پسماندی است که از ابتدا تولید نشده باشد.
در نتیجه، مدیریت شهری باید علاوه بر بازیافت، به اصلاح الگوی مصرف، کاهش اسراف مواد غذایی و استفاده مسئولانه از منابع نیز توجه کند.
پسماند صنعتی؛ مسئله‌ای فراتر از وظایف روزمره شهرداری
در شهری مانند زنجان که فعالیت‌های صنعتی و تولیدی در اقتصاد منطقه نقش دارند، توجه به پسماندهای صنعتی اهمیت ویژه‌ای دارد.
پسماند صنعتی را نمی‌توان با همان روش پسماند خانگی مدیریت کرد.
برخی پسماندهای صنعتی ممکن است حاوی ترکیبات خطرناک باشند و دفع غیراصولی آنها به خاک، آب‌های سطحی و زیرزمینی و سلامت انسان آسیب وارد کند.
از این رو، شناسایی منشأ پسماند، تعیین ماهیت و میزان خطر، انتقال به مراکز مجاز و نظارت بر فرآیند مدیریت آن ضروری است.
در این حوزه، مسئولیت‌پذیری واحدهای تولیدکننده، نظارت دستگاه‌های مسئول و هماهنگی میان نهادهای مرتبط اهمیت دارد.
شهرداری نیز باید در محدوده وظایف قانونی خود عمل کند و مسائل مربوط به پسماندهای صنعتی و ویژه با همکاری دستگاه‌های تخصصی و نظارتی پیگیری شود.
هیچ برنامه موفقی برای مدیریت پسماند شهری، بدون تعیین تکلیف روشن پسماندهای صنعتی و جلوگیری از دفع غیراصولی آنها کامل نخواهد بود.
نقش شهروندان؛ مسئولیت مشترک، نه انتقال بار مدیریت به مردم
در بسیاری از برنامه‌های مدیریت پسماند، بر نقش شهروندان تأکید می‌شود؛ اما این تأکید نباید به معنای انتقال مسئولیت اصلی به مردم باشد.
شهروند مسئول است تا حد امکان از تولید پسماند غیرضروری جلوگیری کند، مواد قابل‌بازیافت را تفکیک کند و زباله را در زمان و محل مناسب تحویل دهد.
در مقابل، مدیریت شهری نیز وظیفه دارد زیرساخت مناسب، آموزش کاربردی، جمع‌آوری منظم و اطلاع‌رسانی شفاف فراهم کند.
اگر شهروند همکاری کند اما خدمات شهری منظم نباشد، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند.
اگر شهرداری زیرساخت فراهم کند اما آموزش و مشارکت اجتماعی شکل نگیرد، بخش مهمی از ظرفیت برنامه از دست می‌رود.
پس موفقیت زمانی حاصل می‌شود که مسئولیت‌ها روشن باشد و هر طرف سهم خود را به‌درستی انجام دهد.
مدیریت پسماند هوشمند؛ تصمیم‌گیری بر اساس داده
همان‌طور که در قسمت ششم این پرونده درباره شهر هوشمند مطرح شد، فناوری زمانی ارزشمند است که به حل مسائل واقعی منجر شود.
در حوزه پسماند نیز می‌توان از داده‌ها برای بهبود مدیریت استفاده کرد.
ثبت اطلاعات مربوط به میزان تولید پسماند در مناطق مختلف، بررسی مسیر خودروهای جمع‌آوری، شناسایی نقاط دارای انباشت زباله و ارزیابی عملکرد پیمانکاران می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر کمک کند.
برای مثال، اگر داده‌ها نشان دهند که در برخی نقاط شهر، حجم پسماند در ساعات مشخصی افزایش می‌یابد، برنامه جمع‌آوری می‌تواند متناسب با همان الگو تنظیم شود.
همچنین، اطلاعات مربوط به میزان تفکیک پسماند در محله‌های مختلف می‌تواند نشان دهد کدام روش‌های آموزشی و اجرایی موفق‌تر بوده‌اند.
البته استفاده از فناوری باید متناسب با نیاز و توان مالی شهر باشد.
هدف، خرید تجهیزات بیشتر نیست؛ هدف این است که با هزینه کمتر، خدمات دقیق‌تر و نتیجه قابل‌اندازه‌گیری‌تری به دست آید.
نقشه راه پیشنهادی «تریبون زنجان» برای اصلاح مدیریت پسماند
برای حرکت از جمع‌آوری سنتی زباله به مدیریت یکپارچه پسماند، چند اقدام می‌تواند در اولویت قرار گیرد:
۱. انتشار گزارش شفاف از وضعیت پسماند
اطلاعات مربوط به میزان تولید، جمع‌آوری، تفکیک، بازیافت و دفع نهایی پسماند، در حد امکان و با رعایت الزامات قانونی، به‌صورت منظم منتشر شود.
۲. اجرای طرح آزمایشی تفکیک از مبدأ
به جای اجرای شتاب‌زده و گسترده، چند محله با شرایط متفاوت برای اجرای آزمایشی انتخاب شوند و نتایج طرح به‌صورت دقیق ارزیابی شود.
۳. ساماندهی زنجیره بازیافت
فعالیت جمع‌آوری، انتقال و پردازش مواد قابل‌بازیافت در چارچوب مقررات و با نظارت مؤثر ساماندهی شود.
۴. تقویت آموزش عمومی
آموزش تفکیک پسماند در مدارس، دانشگاه‌ها، مجتمع‌های مسکونی، بازارها و مراکز تجاری گسترش یابد.
۵. تعیین تکلیف پسماندهای صنعتی و ویژه
با همکاری دستگاه‌های مسئول، منشأهای تولید و مسیرهای مجاز مدیریت این پسماندها شناسایی و بر اجرای ضوابط نظارت شود.
۶. حمایت از کسب‌وکارهای مجاز بازیافت
زمینه فعالیت شفاف و رقابتی کسب‌وکارهای مرتبط با بازیافت و استفاده مجدد از مواد فراهم شود.
۷. تعیین شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری
عملکرد مدیریت پسماند با شاخص‌هایی مانند کاهش دفن، افزایش تفکیک، کاهش هزینه جمع‌آوری و میزان رضایت شهروندان سنجیده شود.
۸. پاسخگویی به شهروندان
گزارش شود که برنامه‌های مدیریت پسماند چه نتایجی داشته‌اند، چه مشکلاتی باقی مانده و برای اصلاح آنها چه اقداماتی در نظر گرفته شده است.
زنجان تمیز؛ نتیجه یک سیستم درست است، نه فقط رفت‌وروب بیشتر
شهر پاکیزه فقط شهری نیست که خیابان‌هایش در ساعات مشخصی جارو شوند یا مخازن زباله آن به‌موقع تخلیه شوند.
شهر پاکیزه، شهری است که تولید پسماند در آن کاهش می‌یابد، مواد قابل‌بازیافت به چرخه مصرف بازمی‌گردند، پسماندهای خطرناک به‌درستی مدیریت می‌شوند و شهروندان از نتیجه همکاری خود اطمینان دارند.
اگر تمام توجه مدیریت شهری به مرحله جمع‌آوری محدود شود، بخش مهمی از فرصت‌های اقتصادی و زیست‌محیطی نادیده گرفته خواهد شد.
اما اگر نگاه از «جمع‌آوری زباله» به «مدیریت منابع» تغییر کند، پسماند می‌تواند به یکی از محورهای اصلاح نظام خدمات شهری تبدیل شود.
البته این تحول یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد و به برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری هدفمند، آموزش، نظارت و همکاری میان دستگاه‌ها نیاز دارد.
زنجان برای داشتن شهری پاک‌تر، فقط به خودروهای جمع‌آوری بیشتر نیاز ندارد؛ به زنجیره‌ای منظم از کاهش تولید تا بازیافت و دفع اصولی نیازمند است.
دیدگاه «تریبون زنجان»
مدیریت پسماند از آن دسته مسائل شهری است که نمی‌توان موفقیت آن را فقط با تصاویر خیابان‌های تمیز یا تعداد مخازن زباله سنجید.
پرسش اصلی این است که چه میزان از پسماند تولیدشده قابل‌بازیابی بوده، چه مقدار از آن به‌درستی مدیریت شده، چه هزینه‌ای به شهر تحمیل شده و چه میزان از آسیب‌های زیست‌محیطی قابل پیشگیری بوده است.
از نگاه «تریبون زنجان»، مدیریت شهری باید با انتشار اطلاعات شفاف، اجرای طرح‌های قابل‌اندازه‌گیری و تقویت مشارکت شهروندان، مسیر حرکت به سمت مدیریت یکپارچه پسماند را مشخص کند.
هم‌زمان، دستگاه‌های مسئول باید درباره پسماندهای صنعتی و ویژه، نظارت مؤثر و تعیین مسئولیت‌های قانونی را در اولویت قرار دهند.
در این مسیر، شهروندان نیز باید فرصت و امکان مشارکت واقعی داشته باشند؛ مشارکتی که نتیجه آن در کاهش پسماند، بهبود کیفیت محیط زندگی و استفاده بهتر از منابع قابل مشاهده باشد.
پسماند، فقط مسئله نظافت شهر نیست؛ آزمونی برای سنجش کیفیت برنامه‌ریزی، مسئولیت‌پذیری و آینده‌نگری مدیریت شهری است.