قسمت هفتم از پرونده ویژه «آینده مدیریت شهری زنجان»
شهر فقط خیابان، ساختمان، پارک و پروژه عمرانی نیست؛ شهر، مجموعه‌ای از انسان‌هایی است که هر روز در آن زندگی می‌کنند، مشکلاتش را می‌بینند و بهتر از هر گزارش اداری می‌دانند چه چیزی نیاز به اصلاح دارد.
مدیریت شهری، سال‌ها با یک الگوی نسبتاً شناخته‌شده اداره شده است؛ مدیران و کارشناسان تصمیم می‌گیرند، پروژه تعریف می‌شود، بودجه اختصاص پیدا می‌کند و در نهایت شهروندان نتیجه را مشاهده می‌کنند.
اما شهرهای امروز دیگر با این الگو به‌تنهایی قابل اداره نیستند.
هرچه مسائل شهری پیچیده‌تر می‌شود، فاصله میان تصمیم‌گیرنده و شهروند می‌تواند هزینه بیشتری ایجاد کند.
ممکن است پروژه‌ای از نظر فنی درست باشد اما نیاز اصلی یک محله نباشد.
ممکن است برای یک خیابان هزینه زیادی صرف شود، در حالی که ساکنان همان منطقه مشکل مهم‌تری در زمینه حمل‌ونقل عمومی، پارکینگ، روشنایی، فضای سبز یا ایمنی داشته باشند.
اینجاست که یک پرسش اساسی مطرح می‌شود:
چرا نباید پیش از تصمیم‌گیری، از خود مردم پرسید؟
شهروند؛ مخاطب نیست، شریک مدیریت شهر است
مشارکت شهروندی نباید به حضور مردم در انتخابات شورا یا ارسال چند پیام و شکایت به سامانه‌های شهری محدود شود.
مشارکت واقعی یعنی شهروند بتواند در مراحل مختلف تصمیم‌گیری شهری نقش داشته باشد:
شناخت مسئله، تعیین اولویت، ارائه پیشنهاد، نظارت بر اجرا و ارزیابی نتیجه.
این نگاه، جایگاه شهروند را تغییر می‌دهد.
در مدل سنتی، شهروند بیشتر «دریافت‌کننده خدمت» است.
اما در حکمرانی شهری نوین، شهروند می‌تواند شریک مدیریت شهر باشد.
این تغییر شاید در ظاهر ساده باشد، اما در عمل نیازمند تغییر فرهنگ مدیریتی است.
زنجان را چه کسی بهتر از ساکنان محله می‌شناسد؟
یک مدیر شهری ممکن است با گزارش‌های متعدد درباره وضعیت یک منطقه روبه‌رو شود؛ اما ساکنان همان محله هر روز با مشکلات آن زندگی می‌کنند.
آنها می‌دانند:
کدام کوچه در شب تاریک است؛
کدام مسیر برای عبور کودک یا سالمند مناسب نیست؛
کدام خیابان در ساعات مشخصی قفل می‌شود؛
کدام فضای شهری بلااستفاده مانده است؛
کجا مشکل جمع‌آوری پسماند وجود دارد؛
کدام مسیر اتوبوس پاسخگوی نیاز مردم نیست؛
و چه پروژه‌ای واقعاً می‌تواند کیفیت زندگی محله را بهتر کند.
بنابراین دانش شهری فقط در نقشه‌ها و گزارش‌های کارشناسی وجود ندارد.
بخشی از مهم‌ترین داده‌های شهر در تجربه روزمره شهروندان قرار دارد.
مشارکت واقعی با «نظرسنجی» تفاوت دارد
گاهی تصور می‌شود اگر شهرداری یک نظرسنجی اینترنتی برگزار کند، مشارکت شهروندی اتفاق افتاده است.
اما مشارکت بسیار فراتر از نظرسنجی است.
فرض کنیم از مردم درباره ساخت یک پروژه سؤال شود و درصدی از شهروندان موافق یا مخالف باشند.
سؤال بعدی چیست؟
آیا نتیجه نظرسنجی در تصمیم نهایی اثر گذاشته است؟
اگر اثر گذاشته، چگونه؟
اگر اثر نگذاشته، چرا؟
اگر شهروند نداند نظرش چه تأثیری بر تصمیم نهایی داشته، مشارکت به یک فرآیند تشریفاتی تبدیل می‌شود.
بنابراین مشارکت واقعی باید دارای چرخه بازخورد باشد.
یعنی شهروند بداند:
نظر دادم → بررسی شد → تصمیم گرفته شد → نتیجه چه بود و چرا؟
بودجه‌ریزی مشارکتی؛ مردم درباره بخشی از پول شهر نظر بدهند
یکی از راه‌های عملی مشارکت شهروندان، بودجه‌ریزی مشارکتی است.
در این روش، می‌توان بخشی مشخص از منابع را برای پروژه‌های محله‌ای در نظر گرفت و از مردم خواست اولویت‌های خود را انتخاب کنند.
برای مثال، در یک محله ممکن است مردم میان چند گزینه تصمیم بگیرند:
- اصلاح و مناسب‌سازی پیاده‌روها؛
- ایجاد فضای سبز؛
- بهسازی زمین ورزشی؛
- افزایش روشنایی؛
- ساماندهی یک فضای رهاشده؛
- یا اصلاح یک مسیر پرتردد.
این روش دو نتیجه مهم دارد.
نخست اینکه بخشی از منابع بر اساس نیاز واقعی مردم تخصیص پیدا می‌کند.
دوم اینکه شهروند احساس می‌کند بودجه شهری یک موضوع دور از دسترس و صرفاً اداری نیست.
محله باید دوباره به واحد تصمیم‌گیری شهری تبدیل شود
یکی از مهم‌ترین مسیرهای افزایش مشارکت، تقویت مدیریت محله‌ای است.
زنجان فقط مجموعه‌ای از خیابان‌ها و مناطق اداری نیست.
هر محله مسائل، ظرفیت‌ها و اولویت‌های متفاوتی دارد.
ممکن است مسئله اصلی یک محله کمبود فضای سبز باشد و در محله‌ای دیگر، حمل‌ونقل عمومی یا پارکینگ.
نسخه واحد برای همه محله‌ها الزاماً پاسخگو نیست.
به همین دلیل، مدیریت شهری آینده باید بتواند اطلاعات و خواسته‌های شهروندان را در مقیاس محله جمع‌آوری و تحلیل کند.
در چنین مدلی، مدیریت شهری از یک سیستم متمرکز صرف به سمت یک نظام چندلایه حرکت می‌کند؛ جایی که محله نیز در فرآیند تصمیم‌گیری دیده می‌شود.
شورا؛ پل ارتباطی میان مردم و مدیریت شهری
شورای اسلامی شهر می‌تواند در این میان نقش مهمی داشته باشد.
شورا فقط محل تصویب بودجه و بررسی لوایح نیست؛ یکی از کارکردهای مهم آن می‌تواند انتقال مطالبات واقعی مردم به فرآیند سیاست‌گذاری شهری باشد.
اما این ارتباط زمانی مؤثر است که مطالبات شهروندان از سطح شعار فراتر رود و به داده، اولویت و برنامه تبدیل شود.
برای مثال، به جای آنکه صرفاً گفته شود:
«مردم این محله مشکل ترافیک دارند»
باید مشخص شود:
مشکل در چه ساعات و چه نقاطی رخ می‌دهد؟
چند نفر تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟
علت اصلی چیست؟
چه گزینه‌هایی برای حل آن وجود دارد؟
هزینه هر گزینه چقدر است؟
و کدام راه‌حل اثر بیشتری بر زندگی مردم دارد؟
این یعنی تبدیل صدای مردم به داده قابل تصمیم‌گیری.
رسانه؛ حلقه اتصال مردم و مدیریت شهری
رسانه‌های محلی نیز در این میان نقش مهمی دارند.
رسانه نباید فقط زمانی وارد میدان شود که یک پروژه افتتاح شده یا یک مسئول سخنرانی کرده است.
رسانه می‌تواند مسئله را پیش از تبدیل‌شدن به بحران مطرح کند، صدای شهروندان را منتقل کند، پاسخ مسئولان را مطالبه کند و نتیجه وعده‌ها را پیگیری کند.
در واقع، یک رسانه محلی حرفه‌ای می‌تواند میان سه ضلع ارتباط برقرار کند:
شهروند ↔ مدیریت شهری ↔ افکار عمومی
این ارتباط زمانی ارزشمندتر می‌شود که رسانه نه به بلندگوی یک طرف، بلکه به بستری برای گفت‌وگوی مستند و مسئولانه تبدیل شود.
شبکه‌های اجتماعی؛ فرصت یا تهدید؟
امروز بخش قابل توجهی از مطالبات شهری در شبکه‌های اجتماعی مطرح می‌شود.
یک عکس از خرابی خیابان، ویدئویی از مشکل ترافیکی یا گلایه‌ای درباره یک خدمت شهری ممکن است در مدت کوتاهی مورد توجه هزاران نفر قرار گیرد.
مدیریت شهری می‌تواند این فضا را صرفاً تهدید تلقی کند یا آن را به یک منبع اطلاعات شهری تبدیل کند.
البته هر پیام منتشرشده در فضای مجازی الزاماً نشان‌دهنده یک واقعیت عمومی نیست.
اما می‌توان از این پیام‌ها برای شناسایی اولیه مسائل استفاده کرد و سپس آنها را با داده‌های رسمی و بررسی میدانی تطبیق داد.
در چنین رویکردی، شبکه اجتماعی جای کارشناسی را نمی‌گیرد؛ بلکه می‌تواند زنگ هشدار اولیه باشد.
مشارکت بدون شفافیت ممکن نیست
شهروند زمانی حاضر است در فرآیندهای شهری مشارکت کند که احساس کند نتیجه مشارکت او قابل مشاهده است.
اگر درباره یک پروژه نظرخواهی شود اما اطلاعات هزینه، زمان‌بندی، پیشرفت و نتیجه آن منتشر نشود، اعتماد عمومی تقویت نخواهد شد.
به همین دلیل مشارکت و شفافیت دو موضوع جدا از هم نیستند.
وقتی مدیریت شهری اعلام می‌کند:
این پروژه چرا انتخاب شد؟
چقدر هزینه دارد؟
چه زمانی اجرا می‌شود؟
چه مشکلی را حل خواهد کرد؟
و در نهایت چه میزان از اهدافش محقق شده است؟
شهروند می‌تواند درباره عملکرد مدیریت شهری قضاوتی مبتنی بر اطلاعات داشته باشد.
شفافیت، در واقع زیرساخت مشارکت آگاهانه است.
اما مشارکت نباید فقط برای پروژه‌های بزرگ باشد
یکی از اشتباهات رایج این است که مشارکت مردم را فقط در پروژه‌های شاخص شهری جست‌وجو کنیم.
در حالی که کیفیت زندگی شهروندان بیشتر اوقات با مسائل کوچک اما روزمره گره خورده است.
یک پیاده‌روی مناسب، روشنایی یک معبر، دسترسی سالمندان، وضعیت یک پارک محله‌ای، محل قرارگیری سطل‌های زباله، مسیر سرویس حمل‌ونقل عمومی یا ایمنی یک تقاطع می‌تواند برای یک خانواده بسیار مهم‌تر از یک پروژه بزرگ و پرهزینه باشد.
شهر خوب فقط با پروژه‌های بزرگ ساخته نمی‌شود؛ با حل درست مسائل کوچک هم ساخته می‌شود.
مشارکت همه شهروندان؛ نه فقط صدای بلندترها
مشارکت شهروندی اگر درست طراحی نشود، ممکن است فقط صدای گروه‌هایی را منعکس کند که دسترسی بیشتری به رسانه، شبکه‌های اجتماعی یا ساختارهای تصمیم‌گیری دارند.
در حالی که مدیریت شهری باید صدای گروه‌های مختلف را نیز بشنود:
کودکان،
سالمندان،
افراد دارای معلولیت،
زنان،
کسبه،
رانندگان،
دانشجویان،
ساکنان محله‌های کم‌برخوردار
و افرادی که شاید کمتر در جلسات رسمی حضور پیدا کنند.
بنابراین مشارکت عادلانه، نیازمند روش‌های متنوع است؛ از جلسات محله‌ای و نظرسنجی گرفته تا سامانه‌های دیجیتال، گفت‌وگوهای تخصصی و بررسی‌های میدانی.
پیشنهاد «تریبون زنجان» برای مشارکت واقعی شهروندان
اگر قرار باشد مشارکت شهروندی در زنجان از یک شعار به یک فرآیند اجرایی تبدیل شود، می‌توان چند گام مشخص را در نظر گرفت:
۱. ایجاد سامانه «مسئله شهر»
شهروند بتواند مشکل یا پیشنهاد خود را ثبت کند و وضعیت رسیدگی را ببیند.
۲. تشکیل شوراهای محله‌ای واقعی
جلسات منظم با حضور نمایندگان محله، کارشناسان و مدیران شهری برگزار شود.
۳. اجرای بودجه‌ریزی مشارکتی
بخشی از بودجه برای پروژه‌های کوچک و محله‌ای با مشارکت مردم اولویت‌بندی شود.
۴. انتشار گزارش عملکرد
شهرداری و شورا به‌صورت دوره‌ای اعلام کنند چه مطالباتی دریافت و چه میزان از آنها اجرا شده است.
۵. استفاده از داده‌های شهروندی
گزارش‌های مردم در کنار داده‌های رسمی و مطالعات کارشناسی قرار گیرد.
۶. سنجش رضایت شهروندان
رضایت مردم فقط در زمان انتخابات یا بحران سنجیده نشود؛ بلکه به‌عنوان یک شاخص مستمر مدیریت شهری مورد توجه قرار گیرد.
۷. بازگشت نتیجه به مردم
مهم‌ترین اصل این است که شهروند بداند مشارکت او چه نتیجه‌ای داشته است.
شهر برای مردم است؛ پس مردم باید در ساختن آن سهم داشته باشند
آینده مدیریت شهری زنجان فقط در اتاق مدیران، جلسات شورا یا برنامه‌های عمرانی نوشته نمی‌شود.
بخش مهمی از آینده شهر در محله‌ها، خیابان‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، کسب‌وکارها و تجربه روزمره شهروندان شکل می‌گیرد.
مدیریت شهری اگر بخواهد شهر را برای مردم بسازد، باید با مردم نیز شهر را بسازد.
مشارکت شهروندی البته به معنای آن نیست که همه تصمیم‌ها به رأی عمومی گذاشته شود یا تخصص کارشناسی کنار گذاشته شود.
برعکس؛ مشارکت موفق زمانی اتفاق می‌افتد که تخصص، داده و تجربه شهروندان در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
کارشناس می‌تواند راه‌حل‌های فنی را بررسی کند.
مدیر می‌تواند منابع و محدودیت‌ها را بسنجد.
شورا می‌تواند سیاست‌گذاری و نظارت کند.
اما شهروند می‌تواند بگوید:
این مشکل واقعاً در زندگی روزمره من چه اثری دارد.
و ترکیب همین چهار نگاه است که می‌تواند تصمیم شهری را به تصمیمی واقعی‌تر و قابل‌اجرا‌تر تبدیل کند.
دیدگاه «تریبون زنجان»
شهروند زنجانی نباید فقط زمانی دیده شود که مشکلی ایجاد شده، اعتراضی شکل گرفته یا انتخاباتی در پیش است.
مردم باید بخشی از فرآیند دائمی اداره شهر باشند.
زنجان برای آینده خود به مدلی از مدیریت شهری نیاز دارد که در آن شهروند نه «مخاطب اطلاعیه‌ها»، بلکه شریک تصمیم‌سازی باشد.
اگر قرار است درباره آینده یک محله تصمیم گرفته شود، مردم آن محله باید فرصت شنیده‌شدن داشته باشند.
اگر قرار است بخشی از بودجه شهر هزینه شود، شهروند باید بداند این هزینه برای حل کدام مسئله انجام می‌شود.
و اگر مردم پیشنهادی ارائه کردند، باید بتوانند نتیجه آن را ببینند.
در نهایت، سرمایه اصلی هر شهر فقط زمین، ساختمان، خیابان و بودجه نیست.
اعتماد مردم نیز یک سرمایه شهری است.