قسمت چهارم از پرونده «آینده مدیریت شهری زنجان»
تحلیل | پایگاه خبری تحلیلی تریبون زنجان
بودجه شهرداری را میتوان شناسنامه اقتصادی یک شهر دانست؛ مجموعهای از اعداد که در ظاهر شاید برای بسیاری از شهروندان پیچیده و تخصصی باشد، اما در واقع پشت هر عدد آن، یک تصمیم درباره زندگی روزمره مردم قرار دارد.
وقتی برای حملونقل عمومی اعتبار اختصاص داده میشود، یعنی بخشی از منابع شهر برای کاهش وابستگی شهروندان به خودرو هزینه خواهد شد.
وقتی بودجه فضای سبز افزایش پیدا میکند، یعنی مدیریت شهری حفظ کیفیت محیط زندگی را در اولویت قرار داده است.
وقتی منابع قابلتوجهی به پروژههای عمرانی اختصاص مییابد، یعنی توسعه کالبدی شهر مورد توجه قرار گرفته است.
و وقتی بخش بزرگی از بودجه صرف هزینههای جاری میشود، باید پرسید چه میزان از منابع برای ساختن آینده شهر باقی خواهد ماند؟
بنابراین بودجه شهرداری فقط یک سند مالی نیست؛ تصویر اولویتهای مدیریت شهری است.
بودجه خوب الزاماً بودجه بزرگ نیست
در نگاه نخست ممکن است افزایش بودجه شهرداری نشانه رشد و توسعه تلقی شود، اما واقعیت پیچیدهتر از این است.
بودجه بزرگ زمانی ارزشمند است که منابع آن پایدار باشد و هزینهکرد آن نیز اثربخش باشد.
اگر درآمد شهرداری افزایش پیدا کند اما همزمان هزینههای جاری نیز رشد کند، الزاماً اتفاق مثبتی برای شهر رخ نداده است.
از سوی دیگر، ممکن است شهرداری با بودجهای محدود، اما با اولویتبندی صحیح و جلوگیری از هزینههای کماثر، نتایج قابلتوجهی ایجاد کند.
بنابراین پرسش اصلی برای شهروندان زنجانی نباید فقط این باشد که:
«بودجه شهرداری چقدر است؟»
بلکه باید پرسید:
«این بودجه چگونه تأمین میشود و در نهایت چه تغییری در زندگی مردم ایجاد میکند؟»
بودجه باید از نیازهای واقعی شهر شروع شود
یکی از اصول مهم بودجهریزی شهری، پیوند دادن منابع مالی با نیازهای واقعی شهروندان است.
برای مثال اگر مسئله اصلی یک منطقه، ضعف شبکه حملونقل عمومی باشد، اختصاص اعتبار به پروژهای کماولویت نمیتواند پاسخ مناسبی به نیاز آن منطقه باشد.
یا اگر یک محله با کمبود فضای سبز و امکانات عمومی مواجه است، صرف منابع گسترده برای پروژهای در منطقهای برخوردار، ممکن است شکاف میان مناطق شهری را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، بودجه باید به ابزاری برای عدالت شهری تبدیل شود.
زنجان نیز برای رسیدن به توسعه متوازن، نیازمند بودجهای است که صرفاً بر اساس پروژههای آماده یا فشارهای مقطعی تنظیم نشود، بلکه بر اساس نقشه نیازهای مناطق مختلف شهر شکل بگیرد.
بودجه عمرانی؛ ویترین شهر یا سرمایهگذاری برای آینده؟
پروژههای عمرانی بخش قابلتوجهی از فعالیتهای مدیریت شهری را تشکیل میدهند و اجرای آنها برای توسعه شهر ضروری است.
اما یک پرسش مهم وجود دارد:
آیا هر پروژه عمرانی الزاماً به معنای توسعه است؟
پاسخ منفی است.
پروژه زمانی ارزش توسعهای دارد که مسئلهای واقعی را حل کند، هزینه نگهداری قابلقبولی داشته باشد و با برنامه بلندمدت شهر هماهنگ باشد.
ساخت یک پروژه بزرگ که پس از افتتاح هزینه زیادی برای نگهداری ایجاد کند، بدون آنکه نیاز اساسی شهر را پاسخ دهد، ممکن است در کوتاهمدت جذاب باشد اما در بلندمدت به بار مالی تبدیل شود.
مدیریت شهری باید پیش از اجرای هر پروژه، چرخه کامل آن را ببیند:
هزینه ساخت، زمان اجرا، میزان بهرهبرداری، هزینه نگهداری و اثر آن بر کیفیت زندگی.
پروژههای نیمهتمام؛ سرمایهای که متوقف مانده است
یکی از مشکلاتی که میتواند منابع شهری را تحت فشار قرار دهد، انباشت پروژههای نیمهتمام است.
هر پروژه نیمهتمام فقط یک سازه ناتمام نیست؛ بخشی از منابع مالی، زمان و ظرفیت مدیریتی شهر را نیز درگیر خود میکند.
از این رو، یکی از مهمترین سیاستهای بودجهای میتواند اولویت دادن به تکمیل پروژههای ضروری و دارای پیشرفت مناسب باشد.
پراکنده کردن منابع میان تعداد زیادی پروژه، ممکن است باعث شود هیچکدام در زمان مناسب به بهرهبرداری نرسند.
پروژه کمتر، اما کاملتر و اثرگذارتر در بسیاری از موارد میتواند بهتر از فهرستی طولانی از پروژههای نیمهتمام باشد.
سهم هزینههای جاری؛ زنگ خطری که باید جدی گرفت
هزینههای جاری برای اداره شهر ضروریاند؛ حقوق کارکنان، نگهداری تأسیسات، خدمات شهری، نظافت، فضای سبز، تعمیرات و دهها هزینه دیگر بدون بودجه جاری امکانپذیر نیست.
اما چالش زمانی شکل میگیرد که رشد هزینههای جاری، منابع لازم برای سرمایهگذاری را محدود کند.
شهرداری برای آینده خود باید بتواند بخشی از منابع را به پروژههایی اختصاص دهد که در سالهای بعد باعث کاهش هزینهها یا افزایش بهرهوری شوند.
به عنوان مثال، سرمایهگذاری در فناوریهای هوشمند، کاهش مصرف انرژی، مدیریت بهینه ناوگان و اصلاح فرآیندهای اداری میتواند در بلندمدت هزینههای مدیریت شهری را کاهش دهد.
بنابراین کاهش هزینه الزاماً به معنای حذف خدمات نیست؛ گاهی به معنای هوشمندتر کردن خدمات است.
بودجه و مسئله شفافیت
شهروند حق دارد بداند پولی که از عوارض و منابع عمومی به شهرداری میرسد، چگونه هزینه میشود.
شفافیت بودجهای باید از مرحله تصویب آغاز شود و تا مرحله اجرا و گزارش عملکرد ادامه پیدا کند.
شهروند باید بتواند پاسخ پرسشهایی مانند این را پیدا کند:
چه میزان درآمد پیشبینی شده بود؟
چه میزان درآمد محقق شد؟
درآمدها از چه محلهایی تأمین شدند؟
چه میزان از بودجه عمرانی بود؟
کدام پروژهها طبق برنامه پیش رفتند؟
چه پروژههایی با تأخیر مواجه شدند؟
هزینه نهایی پروژه چقدر شد؟
و مهمتر از همه، نتیجه این هزینهکرد چه بوده است؟
این اطلاعات اگر به زبان ساده و قابل فهم منتشر شود، نهتنها موجب افزایش اعتماد عمومی میشود، بلکه زمینه نظارت اجتماعی بر عملکرد مدیریت شهری را نیز فراهم میکند.
بودجه مشارکتی؛ مردم هم باید در تصمیمگیری سهم داشته باشند
یکی از روشهایی که میتواند فاصله میان مدیریت شهری و شهروندان را کاهش دهد، بودجهریزی مشارکتی است.
در این مدل، شهروندان میتوانند درباره بخشی از هزینههای شهری پیشنهاد ارائه کنند و در اولویتبندی پروژههای محلهای نقش داشته باشند.
برای شهری مانند زنجان، اجرای آزمایشی چنین مدلی در چند محله میتواند تجربهای ارزشمند باشد.
فرض کنیم بخشی از بودجه یک محله به مردم اختصاص داده شود و شهروندان میان گزینههایی مانند احداث زمین ورزشی، توسعه فضای سبز، اصلاح پیادهروها، روشنایی معابر یا ایجاد امکانات فرهنگی انتخاب کنند.
این مدل علاوه بر افزایش مشارکت اجتماعی، باعث میشود شهروندان نسبت به هزینهکرد منابع عمومی احساس تعلق بیشتری داشته باشند.
بودجه زنجان و مسئله عدالت منطقهای
یکی از موضوعاتی که باید در بررسی بودجه شهری جدی گرفته شود، نحوه توزیع منابع میان مناطق مختلف است.
توسعه واقعی زمانی رخ میدهد که امکانات شهری صرفاً در بخشهای برخوردار متمرکز نشود.
اگر یک منطقه از شهر از نظر فضای سبز، حملونقل، امکانات ورزشی و فرهنگی یا کیفیت معابر با کمبود مواجه باشد، بودجه باید بخشی از این فاصله را جبران کند.
این همان مفهوم عدالت فضایی است؛ یعنی منابع عمومی متناسب با نیازهای واقعی مناطق توزیع شود.
برای تحقق این هدف، مدیریت شهری میتواند شاخصهایی مانند جمعیت، میزان برخورداری، فرسودگی بافت، دسترسی به خدمات و سطح نیاز محلات را در اولویتبندی بودجه لحاظ کند.
بودجه باید آیندهنگر باشد
یکی از تفاوتهای مدیریت حرفهای شهری با مدیریت روزمره، نگاه به آینده است.
شهرداری نباید فقط برای یک سال بودجه بنویسد؛ بلکه باید بداند تصمیمات امروز چه اثری بر پنج یا ده سال آینده خواهد داشت.
اگر امروز حملونقل عمومی توسعه پیدا نکند، فردا هزینه مقابله با ترافیک بیشتر خواهد شد.
اگر امروز برای مدیریت پسماند سرمایهگذاری نشود، هزینههای زیستمحیطی و اقتصادی آینده افزایش پیدا خواهد کرد.
اگر امروز بافتهای فرسوده مورد توجه قرار نگیرند، بازآفرینی آنها در آینده دشوارتر و پرهزینهتر خواهد شد.
بنابراین بودجه باید علاوه بر «اداره امروز»، هزینههای آینده را نیز پیشبینی کند.
پیشنهادهایی برای بودجهریزی آینده زنجان
برای حرکت به سمت بودجهای کارآمدتر، میتوان چند مسیر را مورد توجه قرار داد:
۱. حرکت از بودجه پروژهمحور به بودجه مسئلهمحور
ابتدا مسئله شهر شناسایی شود و سپس پروژه برای حل آن تعریف شود.
۲. اولویت دادن به پروژههای نیمهتمام و ضروری
منابع نباید بدون اولویت میان پروژههای متعدد توزیع شود.
۳. تقویت درآمدهای پایدار
بودجه نباید به منابع ناپایدار و مقطعی وابسته باشد.
۴. انتشار عمومی گزارش عملکرد بودجه
شهروند باید بداند وعدههای مالی تا چه اندازه محقق شده است.
۵. استفاده از بودجهریزی مشارکتی
بخشی از تصمیمگیری درباره پروژههای محلهای به شهروندان واگذار شود.
۶. ارزیابی اقتصادی پروژهها
هر پروژه پیش از تصویب باید از نظر هزینه، فایده، زمان بازگشت سرمایه و هزینه نگهداری بررسی شود.
۷. توجه به هزینههای آینده
هر پروژه باید علاوه بر هزینه ساخت، هزینه نگهداری و بهرهبرداری آینده را نیز در نظر بگیرد.
دیدگاه تریبون زنجان
بودجه شهرداری در نهایت باید به یک سؤال ساده پاسخ دهد:
«زندگی شهروند زنجانی با این بودجه چگونه بهتر خواهد شد؟»
اگر پاسخ این سؤال روشن نباشد، حتی بزرگترین بودجهها نیز نمیتوانند تضمینی برای توسعه شهر باشند.
زنجان برای عبور از مدیریت روزمره، نیازمند بودجهای است که در آن شفافیت، عدالت، بهرهوری، درآمد پایدار و آیندهنگری در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
بودجه موفق بودجهای نیست که بیشترین عدد را داشته باشد؛ بودجهای است که بتواند با منابع موجود، بیشترین اثر مثبت را بر زندگی مردم ایجاد کند.
شاید زمان آن رسیده باشد که در زنجان، به جای آنکه فقط درباره «چقدر خرج کردیم» صحبت کنیم، درباره این سؤال مهمتر گفتوگو کنیم:
«از پول شهر، چه شهری ساختیم؟»
این سؤال میتواند نقطه آغاز یک گفتوگوی جدی درباره آینده مدیریت شهری زنجان باشد.
ادامه دارد…
قسمت پنجم پرونده ویژه:
«ترافیک زنجان؛ چرا خیابان بیشتر لزوماً به معنای ترافیک کمتر نیست؟»
در قسمت پنجم، یکی از ملموسترین مسائل زندگی روزمره شهروندانانی را بررسی خواهیم کرد؛ ترافیک، حملونقل عمومی، پارکینگ، پیادهمداری و راهکارهایی که میتواند زنجان را از چرخه دائمی «افزایش خودرو و کاهش ظرفیت خیابانها» خارج کند.
:::