تحلیل | پایگاه خبری تحلیلی تریبون زنجان
شهرداری برای اداره شهر به منابع مالی نیاز دارد؛ اما پرسش اصلی این است که این منابع از کجا تأمین میشوند و آیا الگوی درآمدی فعلی میتواند پاسخگوی نیازهای شهری در سالهای آینده باشد؟
این پرسش برای زنجان اهمیتی دوچندان دارد. شهری که همزمان باید برای توسعه حملونقل عمومی، نگهداری معابر، توسعه فضای سبز، مدیریت پسماند، بازآفرینی بافتهای فرسوده، اجرای پروژههای عمرانی و ارتقای کیفیت خدمات شهری منابع مالی فراهم کند، نمیتواند آینده خود را بر درآمدهایی بنا کند که ماهیت ناپایدار دارند.
اینجاست که مفهوم «درآمد پایدار شهری» اهمیت پیدا میکند؛ مفهومی که اگرچه سالهاست در ادبیات مدیریت شهری مطرح است، اما هنوز یکی از چالشهای اساسی بسیاری از شهرداریهای کشور به شمار میرود.
شهرداری؛ ادارهکننده شهر یا فروشنده ظرفیتهای شهر؟
درآمد شهرداریها معمولاً از مجموعهای از منابع مختلف تأمین میشود؛ از عوارض و بهای خدمات گرفته تا درآمدهای حاصل از صدور مجوزها، سرمایهگذاری، املاک و مشارکتهای اقتصادی.
اما مشکل زمانی آغاز میشود که بخش قابلتوجهی از منابع مالی به فعالیتهایی وابسته شود که در بلندمدت قابل تکرار نیستند.
تکیه بیش از اندازه بر ساختوساز، تراکمفروشی یا درآمدهای ناشی از تغییرات کالبدی شهر، ممکن است در کوتاهمدت منابع قابلتوجهی ایجاد کند، اما در بلندمدت میتواند پیامدهایی برای نظم شهری، ظرفیت زیرساختها و کیفیت زندگی شهروندان داشته باشد.
به زبان ساده، شهر نباید برای تأمین هزینههای امروز، از کیفیت زندگی فردا هزینه کند.
این دقیقاً همان نقطهای است که مدیریت شهری زنجان باید درباره آن تصمیمی راهبردی بگیرد.
درآمد پایدار یعنی چه؟
درآمد پایدار به منابعی گفته میشود که قابلیت استمرار دارند، به ساختار اقتصادی شهر آسیب نمیزنند و در طول زمان میتوان روی آنها برای برنامهریزی حساب کرد.
عوارض و بهای خدمات شهری، بهرهبرداری اقتصادی از داراییهای شهرداری، توسعه حملونقل عمومی درآمدزا، سرمایهگذاری در پروژههای اقتصادی، استفاده از ظرفیت گردشگری و ایجاد سازوکارهای مشارکت با بخش خصوصی، از جمله مسیرهایی هستند که میتوانند به تنوعبخشی درآمدهای شهری کمک کنند.
البته درآمد پایدار به معنای افزایش فشار مالی بر شهروندان نیست.
اتفاقاً مدیریت شهری مدرن تلاش میکند به جای افزایش مداوم عوارض، ظرفیت اقتصادی شهر را افزایش دهد.
این تفاوت مهمی است که باید در سیاستگذاری مالی زنجان مورد توجه قرار گیرد.
زنجان چه ظرفیتهایی برای درآمدزایی دارد؟
زنجان تنها یک شهر مصرفکننده نیست؛ بلکه ظرفیتهای اقتصادی و فرهنگی متعددی دارد که میتوانند به منابع درآمدی پایدار تبدیل شوند.
یکی از این ظرفیتها گردشگری شهری است.
بازار تاریخی زنجان، مجموعه رختشویخانه، موزه مردان نمکی، صنایعدستی، آیینهای فرهنگی و نزدیکی به مجموعه تاریخی سلطانیه، مجموعهای از ظرفیتهایی هستند که میتوانند گردشگری را از یک فعالیت مقطعی به بخشی از اقتصاد شهری تبدیل کنند.
اما گردشگر زمانی در اقتصاد شهر اثرگذار خواهد بود که زنجیرهای از خدمات پیرامون او شکل بگیرد؛ از حملونقل و اقامت گرفته تا رستوران، صنایعدستی، مراکز خرید، رویدادهای فرهنگی و فضاهای تفریحی.
بنابراین گردشگری برای زنجان صرفاً یک موضوع فرهنگی نیست؛ یک موضوع اقتصادی و شهری است.
شهر باید برای سرمایهگذار جذاب باشد
یکی دیگر از مسیرهای مهم درآمد پایدار، استفاده از ظرفیت سرمایهگذاری بخش خصوصی است.
شهرداری میتواند به جای آنکه خود را صرفاً مجری پروژههای عمرانی بداند، به عنوان یک تسهیلگر اقتصادی وارد میدان شود.
زمینها و املاک قابل سرمایهگذاری، پروژههای پارکینگ طبقاتی، مجموعههای تفریحی، مراکز فرهنگی، بازارچههای تخصصی، فضاهای گردشگری و برخی پروژههای خدماتی میتوانند با مدلهای مناسب مشارکت، به داراییهای مولد تبدیل شوند.
اما سرمایهگذار زمانی وارد شهر میشود که با فرآیندی شفاف، قابل پیشبینی و کمریسک مواجه باشد.
اگر مسیر دریافت مجوزها طولانی باشد، تصمیمها تغییر کند یا ضوابط برای سرمایهگذار روشن نباشد، طبیعی است که سرمایه به سمت شهرها و فرصتهای دیگری حرکت کند.
از این منظر، سرمایهگذاری شهری بیش از آنکه به تبلیغات نیاز داشته باشد، به اعتماد نیاز دارد.
داراییهای شهرداری؛ سرمایههایی که نباید راکد بمانند
شهرداریها معمولاً مجموعهای از املاک، زمینها، ساختمانها و داراییهای مختلف در اختیار دارند.
مسئله مهم این است که این داراییها چگونه مدیریت میشوند.
دارایی راکد، هرچقدر هم ارزشمند باشد، لزوماً ثروت محسوب نمیشود؛ زیرا تا زمانی که نتواند در خدمت اقتصاد شهر قرار گیرد، ارزش آن در حد یک ظرفیت بالقوه باقی خواهد ماند.
مدیریت حرفهای داراییهای شهری میتواند بخشی از مشکلات مالی شهرداری را کاهش دهد؛ البته مشروط بر اینکه این فرآیند با شفافیت کامل، ارزیابی کارشناسی و حفظ منافع عمومی انجام شود.
اقتصاد شهری نباید فقط به عوارض وابسته باشد
یکی از خطرات اقتصاد شهری، وابستگی بیش از حد به درآمدهای عوارضی است.
شهرداری باید به تدریج از یک ساختار صرفاً «هزینهکننده» به یک ساختار «سرمایهگذار و درآمدساز» تبدیل شود.
این تغییر البته نیازمند تحول در نگاه مدیریتی است.
مدیریت شهری باید از خود بپرسد:
کدام دارایی میتواند درآمد ایجاد کند؟
کدام پروژه میتواند بخش خصوصی را وارد شهر کند؟
کدام ظرفیت گردشگری قابلیت تبدیل شدن به یک زنجیره اقتصادی دارد؟
کدام خدمات شهری میتواند با مدل اقتصادی مناسب، هزینه خود را تأمین کند؟
و مهمتر از همه، چگونه میتوان درآمد ایجاد کرد بدون آنکه کیفیت زندگی شهروندان کاهش پیدا کند؟
شفافیت؛ شرط اول درآمد پایدار
هرگونه حرکت به سمت اقتصاد شهری جدید بدون شفافیت امکانپذیر نیست.
وقتی صحبت از سرمایهگذاری، املاک، قراردادها، مشارکتها و پروژههای اقتصادی میشود، شهروند باید بداند دارایی عمومی چگونه مورد استفاده قرار میگیرد.
شفافیت مالی نه یک شعار سیاسی، بلکه یک ابزار اقتصادی است.
هرچه اطلاعات قراردادها، پروژهها، هزینهها و درآمدهای شهری شفافتر باشد، اعتماد عمومی افزایش پیدا میکند و زمینه برای حضور سرمایهگذاران سالم و حرفهای نیز بیشتر میشود.
در مقابل، ابهام مالی میتواند هزینه سرمایهگذاری را افزایش دهد و اعتماد عمومی را کاهش دهد.
راهی که زنجان میتواند طی کند
زنجان برای حرکت به سمت درآمدهای پایدار، بیش از هر چیز به یک نقشه جامع اقتصاد شهری نیاز دارد.
در این نقشه باید مشخص شود:
- ظرفیتهای اقتصادی هر منطقه شهری چیست؟
- چه املاکی قابلیت مولدسازی دارند؟
- کدام پروژهها امکان مشارکت بخش خصوصی دارند؟
- گردشگری چگونه میتواند به درآمد شهری تبدیل شود؟
- چه خدماتی قابلیت اقتصادی شدن دارند؟
- سهم درآمدهای پایدار در بودجه شهرداری طی پنج سال آینده باید به چه میزان برسد؟
پاسخ به این پرسشها میتواند مدیریت مالی شهرداری را از یک چرخه کوتاهمدت خارج کند.
«درآمد بیشتر» الزاماً به معنای «شهر بهتر» نیست
یک نکته مهم نباید فراموش شود.
هدف نهایی مدیریت شهری، افزایش درآمد شهرداری نیست؛ هدف، افزایش کیفیت زندگی شهروندان است.
ممکن است یک پروژه درآمد زیادی برای شهرداری ایجاد کند، اما اگر موجب افزایش ترافیک، فشار بر زیرساختها یا کاهش سرانه فضای سبز شود، نمیتوان آن را یک موفقیت واقعی برای شهر دانست.
اقتصاد شهری باید در خدمت شهر باشد، نه اینکه شهر در خدمت اقتصاد کوتاهمدت قرار گیرد.
دیدگاه تریبون زنجان
زنجان برای آینده خود به شهرداریای نیاز دارد که درآمد پایدار تولید کند، نه اینکه صرفاً درآمد کسب کند.
این دو مفهوم تفاوت بزرگی با یکدیگر دارند.
درآمدی که از تخریب ظرفیتهای شهری، فشار بر شهروندان یا فروش آینده شهر به دست آید، نمیتواند مبنای توسعه پایدار باشد.
اما درآمدی که از گردشگری، سرمایهگذاری مولد، بهرهوری داراییها، توسعه خدمات، اقتصاد دانشبنیان و مشارکت واقعی بخش خصوصی ایجاد شود، میتواند موتور توسعه شهر باشد.
اکنون زمان آن رسیده است که زنجان درباره مدل اقتصادی مدیریت شهری خود تصمیم بگیرد؛ مدلی که در آن شهروند، سرمایهگذار و شهرداری هر سه برنده باشند.
اگر قرار است زنجان در سالهای آینده شهری رقابتپذیر، زیستپذیر و برخوردار باشد، اصلاح اقتصاد شهری دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است.
ادامه دارد…
قسمت سوم پرونده ویژه:
«شورای شهر زنجان؛ پارلمان شهری چقدر در ساختن آینده شهر نقش دارد؟»
در قسمت بعد، نقش شورای اسلامی شهر در سیاستگذاری، نظارت