قسمت سوم از پرونده ویژه «آینده مدیریت شهری زنجان»
تحلیل | پایگاه خبری تحلیلی تریبون زنجان
وقتی از آینده مدیریت شهری زنجان سخن میگوییم، نمیتوان از نهادی عبور کرد که در ساختار مدیریت محلی، نقشی تعیینکننده دارد؛ شورای اسلامی شهر.
شورا نهادی است که شهروندان اعضای آن را برای نمایندگی مطالبات و منافع عمومی انتخاب میکنند؛ نهادی که وظیفه آن صرفاً حضور در جلسات و بررسی لوایح نیست، بلکه باید در شکلگیری مسیر توسعه شهر، نظارت بر عملکرد شهرداری و دفاع از منافع عمومی نقشآفرین باشد.
اما یک پرسش اساسی همچنان وجود دارد:
شورای شهر زنجان باید «مدیر شهر» باشد یا «سیاستگذار و ناظر شهر»؟
پاسخ به این پرسش میتواند بخش مهمی از کیفیت مدیریت شهری زنجان را مشخص کند.
شورا؛ حلقه اتصال مردم و مدیریت شهری
شورای شهر در ساختار حکمرانی محلی، نقطه اتصال شهروندان با مدیریت شهری است.
مردم زمانی که در انتخابات شورا شرکت میکنند، در واقع بخشی از مسئولیت تصمیمگیری درباره آینده شهر را به نمایندگان خود واگذار میکنند.
بنابراین نماینده شورا صرفاً نماینده یک محله، گروه اجتماعی یا مجموعهای از مطالبات فردی نیست؛ بلکه باید خود را نماینده منافع عمومی شهر بداند.
این موضوع در شهری مانند زنجان اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا توسعه شهری زمانی متوازن خواهد بود که تصمیمات شورا از نگاه بخشی و منطقهای عبور کرده و منافع کل شهر را در نظر بگیرد.
وظیفه شورا چیست؟
یکی از مهمترین نکات در ارزیابی عملکرد شورا، تفکیک وظایف آن از وظایف شهرداری است.
شورا باید سیاستگذاری کند، بودجه را بررسی و تصویب کند، بر عملکرد شهرداری نظارت داشته باشد و درباره مسیر کلی توسعه شهر تصمیم بگیرد.
در مقابل، شهرداری وظیفه اجرای سیاستها و مصوبات شورا و اداره امور اجرایی شهر را بر عهده دارد.
اگر این مرزها به درستی رعایت نشود، ممکن است شورا به جای پرداختن به مسائل کلان، وارد جزئیات اجرایی شود و در مقابل، شهرداری نیز از مسئولیت پاسخگویی نسبت به عملکرد خود فاصله بگیرد.
شورای قدرتمند الزاماً شورایی نیست که در همه امور اجرایی دخالت کند؛ شورایی قدرتمند است که بتواند درست تصمیم بگیرد و درست نظارت کند.
مسئلهای به نام «نظارت مؤثر»
یکی از مهمترین ابزارهای شورا، نظارت است.
اما نظارت مؤثر با پرسش از مدیران یا بررسی چند گزارش پایان نمییابد.
نظارت واقعی یعنی شورا بتواند مشخص کند:
پروژهای که تصویب شده در چه مرحلهای قرار دارد؟
بودجهای که برای آن اختصاص یافته چگونه هزینه شده است؟
آیا پروژه در زمان مقرر به نتیجه رسیده؟
هزینه اجرای آن چقدر بوده؟
آیا نتیجه پروژه با هزینهای که برای آن پرداخت شده تناسب دارد؟
و مهمتر از همه، آیا این پروژه واقعاً مسئلهای از مسائل شهروندان را حل کرده است؟
اگر چنین نظامی در مدیریت شهری شکل بگیرد، شورا از یک نهاد صرفاً تصمیمگیر به یک نهاد ارزیاب عملکرد تبدیل خواهد شد.
بودجه؛ مهمترین آزمون شورا
شاید بتوان گفت یکی از مهمترین نقاطی که عملکرد شورا در آن قابل ارزیابی است، بودجه شهرداری است.
بودجه فقط یک جدول از اعداد و ردیفهای هزینهای نیست؛ در واقع نقشهای است که نشان میدهد مدیریت شهری در یک سال آینده چه اولویتهایی دارد.
اگر سهم قابلتوجهی از بودجه صرف پروژههای ضروری و زیرساختی شود، این پیام را به شهروندان میدهد که توسعه بلندمدت مورد توجه قرار گرفته است.
اگر بودجه صرف هزینههای جاری شود، امکان سرمایهگذاری برای آینده کاهش پیدا خواهد کرد.
از همین رو، شورای شهر باید هنگام بررسی بودجه این پرسش را مطرح کند:
این بودجه قرار است کدام مسئله واقعی شهر را حل کند؟
آیا همه مناطق زنجان سهم برابری از توسعه دارند؟
یکی دیگر از وظایف مهم شورا، توجه به عدالت شهری است.
توسعه شهر نباید فقط در چند منطقه خاص اتفاق بیفتد.
شهروندی که در منطقهای کمبرخوردار زندگی میکند نیز همان اندازه حق دارد از فضای سبز، حملونقل عمومی، امکانات فرهنگی، مسیرهای ایمن، روشنایی، خدمات شهری و زیرساختهای مناسب برخوردار باشد.
عدالت شهری به معنای تقسیم مساوی امکانات نیست؛ بلکه به معنای توزیع عادلانه امکانات متناسب با نیاز مناطق است.
این موضوع میتواند یکی از معیارهای مهم برای ارزیابی تصمیمات شورای شهر زنجان باشد.
شورا و مسئله ترافیک
ترافیک یکی از موضوعاتی است که نمیتوان مسئولیت آن را صرفاً بر دوش شهرداری گذاشت.
شورا در سیاستگذاری حملونقل، تخصیص بودجه، توسعه ناوگان عمومی، ایجاد پارکینگ، اصلاح هندسی معابر و حمایت از برنامههای کاهش استفاده از خودروهای شخصی نقش دارد.
اگر مدیریت شهری سالها صرفاً به تعریض خیابانها فکر کند، ممکن است در نهایت با پدیدهای مواجه شود که در بسیاری از شهرها
تجربه شده است: افزایش ظرفیت خیابان و بازگشت دوباره ترافیک.
راهحل پایدار ترافیک، الزاماً خیابان بیشتر نیست؛ بلکه ترکیبی از حملونقل عمومی کارآمد، پیادهمداری، مدیریت هوشمند ترافیک، پارکینگ مناسب و برنامهریزی صحیح کاربری زمین است.
شورای شهر باید در این حوزه از تصمیمهای کوتاهمدت فاصله گرفته و به دنبال سیاستهای بلندمدت باشد.
شورای شهر و سرمایه اجتماعی
یکی از سرمایههای مهم هر شهر، اعتماد مردم است.
شورا میتواند با انتشار منظم اطلاعات، ارائه گزارش عملکرد، پاسخگویی به شهروندان و ایجاد امکان مشارکت عمومی، این سرمایه را تقویت کند.
جلسات شورا اگرچه از نظر قانونی باید شفاف و قابل دسترس باشند، اما شفافیت واقعی زمانی شکل میگیرد که شهروند بتواند بفهمد:
چه تصمیمی گرفته شد؟
چرا گرفته شد؟
چه کسی موافق یا مخالف بود؟
هزینه این تصمیم چقدر است؟
و نتیجه آن چه خواهد بود؟
شفافیت به معنای انتشار انبوه اطلاعات نیست؛ شفافیت یعنی اطلاعات به زبان قابل فهم در اختیار مردم قرار گیرد.
خطر سیاستزدگی مدیریت شهری
یکی از آسیبهایی که میتواند عملکرد شوراها را تحت تأثیر قرار دهد، غلبه نگاه سیاسی و انتخاباتی بر تصمیمات تخصصی است.
شهروندان از شورای شهر انتظار دارند درباره مسائل شهری تصمیم بگیرد، نه اینکه مدیریت شهری به میدان رقابتهای سیاسی تبدیل شود.
البته اعضای شورا به عنوان افراد منتخب مردم، دیدگاهها و گرایشهای مختلفی دارند؛ اما زمانی که پای منافع عمومی شهر به میان میآید، تصمیمگیری باید بر پایه کارشناسی، داده و مطالعات تخصصی باشد.
زنجان بیش از آنکه به اختلاف نظر نیاز داشته باشد، به اختلاف نظرِ کارشناسی و سازنده نیاز دارد.
شورا باید از «پروژهمحوری» عبور کند
یک شورای موفق نباید عملکرد خود را فقط با تعداد پروژههای افتتاحشده ارزیابی کند.
ممکن است یک پروژه بزرگ و پرهزینه افتتاح شود، اما تأثیر چندانی بر زندگی مردم نداشته باشد.
در مقابل، یک طرح کوچک در حوزه حملونقل، خدمات محلهای یا مدیریت پسماند میتواند اثر بسیار بیشتری بر کیفیت زندگی شهروندان بگذارد.
بنابراین معیار موفقیت شورا باید تغییر کند:
از تعداد پروژهها
به میزان حل مسائل شهر.
از حجم هزینهکرد
به میزان اثربخشی هزینهها.
و از تبلیغات پروژهها
به رضایت شهروندان.
شورای آینده زنجان چه ویژگیهایی باید داشته باشد؟
شورای شهری که قرار است زنجان را به سمت آینده هدایت کند، باید چند ویژگی اساسی داشته باشد:
نخست؛ تخصص.
تصمیمگیری درباره شهر بدون شناخت اقتصاد، حملونقل، محیطزیست، شهرسازی و مسائل اجتماعی امکانپذیر نیست.
دوم؛ شفافیت.
شهروند باید بداند منابع عمومی چگونه هزینه میشود.
سوم؛ استقلال در تصمیمگیری.
منافع عمومی شهر باید بر منافع گروهی و شخصی مقدم باشد.
چهارم؛ آیندهنگری.
تصمیم شورا نباید فقط برای حل مشکل امروز باشد؛ باید آثار آن بر پنج، ده و حتی بیست سال آینده نیز بررسی شود.
پنجم؛ گفتوگو.
شورا باید صدای دانشگاه، بخش خصوصی، رسانه، فعالان اجتماعی و شهروندان را بشنود.
دیدگاه تریبون زنجان
شورای شهر را نباید صرفاً نهادی برای تصویب بودجه و لوایح دانست. شورا در حقیقت یکی از مهمترین ارکان حکمرانی شهری است و کیفیت تصمیمات آن میتواند مسیر آینده یک شهر را تغییر دهد.
زنجان امروز بیش از هر زمان دیگری به شورایی نیاز دارد که از روزمرگی فاصله بگیرد و درباره آینده شهر تصمیم بگیرد؛ شورایی که به جای آنکه صرفاً بپرسد «چه پروژهای اجرا کنیم؟»، ابتدا بپرسد:
«زنجان را برای چه آیندهای میخواهیم؟»
اگر پاسخ این سؤال روشن باشد، بودجه، پروژه، حملونقل، فضای سبز، سرمایهگذاری، گردشگری و حتی ساختار خدمات شهری نیز باید در همان مسیر قرار گیرد.
شورای موفق، شورایی نیست که بیشتر دیده شود؛ شورایی است که اثر بیشتری بر کیفیت زندگی مردم بگذارد.
و شاید مهمترین آزمون شورای شهر زنجان همین باشد:
آیا میتواند از مدیریت مسائل روزمره عبور کند و به سیاستگذار آینده شهر تبدیل شود؟
پاسخ این پرسش را نه در شعارها، بلکه در تصمیمهای شورا و نتیجه آنها در زندگی شهروندان باید جستوجو کرد.
ادامه دارد…
قسمت چهارم پرونده ویژه:
«بودجه شهرداری زنجان؛ اعداد و ارقام چگونه آینده شهر را میسازند؟»
در قسمت بعد، سراغ یکی از مهمترین و در عین حال کمتر دیدهشدهترین بخشهای مدیریت شهری میرویم