قسمت پنجم از پرونده ویژه «آینده مدیریت شهری زنجان»
تحلیل | پایگاه خبری تحلیلی تریبون زنجان
صبح یک روز معمولی در زنجان را تصور کنیم؛ شهروندی که برای رسیدن به محل کار، دانشگاه، مدرسه یا یک مرکز درمانی از خانه خارج میشود، در یکی از محورهای پرتردد شهر با صف خودروها مواجه میشود و بخشی از زمان روزانه خود را پشت چراغ قرمز و در ترافیک از دست میدهد.
برای بسیاری از شهروندان، ترافیک دیگر یک اتفاق مقطعی نیست؛ بخشی از تجربه روزانه زندگی شهری است.
اما مسئله مهمتر این است که ترافیک زنجان را نباید فقط یک مشکل خیابانی دانست.
ترافیک، نتیجه مجموعهای از تصمیمات شهری درباره کاربری زمین، محل استقرار مراکز اداری و تجاری، حملونقل عمومی، پارکینگ، پیادهراهها، شبکه معابر و حتی الگوی توسعه شهر است.
بنابراین اگر قرار باشد فقط خیابان بیشتری ساخته شود، ممکن است مشکل برای مدتی کوتاه کاهش پیدا کند، اما الزاماً ریشه مسئله حل نخواهد شد.
چرا خیابان بیشتر همیشه ترافیک را حل نمیکند؟
یکی از اشتباهات رایج در مدیریت ترافیک این است که تصور کنیم هرچه ظرفیت خیابانها بیشتر شود، ترافیک نیز کمتر خواهد شد.
در حالی که افزایش ظرفیت معابر میتواند در برخی شرایط به افزایش استفاده از خودرو منجر شود.
وقتی مسیر جدید یا خیابان عریضتری ایجاد میشود، بخشی از شهروندان ممکن است سفر با خودروی شخصی را آسانتر ببینند. افزایش سفر با خودرو نیز به مرور میتواند ظرفیت جدید ایجادشده را پر کند.
بنابراین مدیریت ترافیک باید پیش از ساخت معبر جدید، یک سؤال اساسی را پاسخ دهد:
آیا مشکل واقعاً کمبود ظرفیت خیابان است یا الگوی جابهجایی شهروندان؟
اگر پاسخ، الگوی جابهجایی باشد، راهحل را باید در حملونقل عمومی، پیادهمداری، دوچرخه، مدیریت پارکینگ و هوشمندسازی جستوجو کرد.
مسئله زنجان فقط خودرو نیست؛ مسئله «انتخاب» است
وقتی شهروند برای یک سفر درونشهری سه گزینه داشته باشد:
خودروی شخصی،
حملونقل عمومی،
یا پیادهروی و دوچرخه،
طبیعی است که کیفیت هر گزینه در انتخاب او تأثیر بگذارد.
اگر اتوبوس دیر برسد، مسیر پیاده مناسب نباشد و پارک خودرو نیز دشوار باشد، شهروند ممکن است همچنان خودرو را انتخاب کند.
بنابراین برای کاهش ترافیک، صرفاً نباید از مردم خواست کمتر از خودرو استفاده کنند؛ باید گزینههای جایگزین قابلاعتماد در اختیار آنها قرار داد.
حملونقل عمومی؛ قلب راهحل ترافیک
هیچ شهری بدون حملونقل عمومی کارآمد نمیتواند برای مدت طولانی با افزایش خودروهای شخصی مقابله کند.
اتوبوسهای منظم، مسیرهای مناسب، زمان انتظار قابل پیشبینی، دسترسی آسان و کیفیت مطلوب، عواملی هستند که میتوانند شهروند را به استفاده از حملونقل عمومی ترغیب کنند.
برای زنجان، مسئله فقط تعداد اتوبوسها نیست؛ شبکه حملونقل عمومی باید با الگوی واقعی سفر شهروندان هماهنگ شود.
یعنی مدیریت شهری باید بداند:
مردم از کدام محله به کدام محله بیشتر سفر میکنند؟
در چه ساعتهایی بیشترین تقاضا وجود دارد؟
کدام مسیرها بیشترین تراکم مسافر را دارند؟
کدام مناطق از دسترسی مناسب به حملونقل عمومی برخوردار نیستند؟
پاسخ به این پرسشها میتواند پایه طراحی یک شبکه حملونقل عمومی کارآمد باشد.
اتوبوس خوب، فقط اتوبوس نو نیست
در بحث حملونقل عمومی معمولاً خرید ناوگان جدید مورد توجه قرار میگیرد؛ اما کیفیت حملونقل عمومی فقط به سن خودرو محدود نمیشود.
یک اتوبوس جدید اگر در مسیر نامناسب، با فاصله زمانی طولانی و بدون هماهنگی با سایر خطوط فعالیت کند، الزاماً نمیتواند مشکل حملونقل را حل کند.
در مقابل، یک شبکه منظم با زمانبندی دقیق، اطلاعات لحظهای و مسیرهای درست میتواند حتی با منابع محدود نیز عملکرد بهتری داشته باشد.
از این منظر، مدیریت ناوگان به اندازه خرید ناوگان اهمیت دارد.
پارکینگ؛ حلقهای که نباید فراموش شود
یکی دیگر از عوامل تأثیرگذار بر ترافیک، مسئله پارک خودرو است.
در بخشهایی از شهر که کاربریهای تجاری، اداری و خدماتی متراکم هستند، جستوجوی جای پارک میتواند خود به تولید ترافیک منجر شود.
خودرویی که چند بار در یک محدوده حرکت میکند تا جای پارک پیدا کند، عملاً بخشی از ظرفیت خیابان را اشغال کرده است.
از این رو سیاست پارکینگ باید بخشی از برنامه جامع مدیریت ترافیک زنجان باشد.
ساخت پارکینگ طبقاتی در نقاط مناسب، مدیریت هوشمند پارک حاشیهای و جلوگیری از تبدیل بیضابطه فضاهای عمومی به محل توقف خودرو، میتواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد.
اما حتی پارکینگ نیز باید با یک سؤال اساسی همراه باشد:
پارکینگ قرار است ترافیک را مدیریت کند یا صرفاً فضای بیشتری برای خودرو ایجاد کند؟
مرکز شهر؛ جایی که باید بیشتر دیده شود
بخش مرکزی هر شهر معمولاً بیشترین تراکم فعالیتهای اقتصادی، اداری و خدماتی را دارد.
در زنجان نیز بخشهایی از محدوده مرکزی شهر با تمرکز فعالیتها مواجهاند.
اگر همه فعالیتها در یک محدوده متمرکز شوند، طبیعی است که سفرهای درونشهری نیز به همان سمت افزایش پیدا کند.
راهکار بلندمدت، فقط ایجاد مسیر جدید نیست؛ بلکه باید به سمت توزیع متوازن خدمات و فعالیتها در سطح شهر حرکت کرد.
اگر شهروند برای انجام سادهترین امور اداری، درمانی، آموزشی یا خرید ناچار باشد به مرکز شهر مراجعه کند، حتی بهترین شبکه خیابانی نیز در بلندمدت با فشار سفر مواجه خواهد شد.
پیادهراه؛ یک پروژه تزئینی نیست
پیادهمداری گاهی در مدیریت شهری به عنوان یک پروژه زیباسازی دیده میشود؛ در حالی که پیادهراه و مسیرهای مناسب پیاده میتوانند بخشی از سیستم حملونقل شهری باشند.
وقتی یک شهروند بتواند بخشی از سفر روزانه خود را با پای پیاده انجام دهد، یک سفر خودرویی از شبکه معابر حذف میشود.
البته پیادهمداری واقعی فقط با سنگفرش کردن یک خیابان اتفاق نمیافتد.
مسیر پیاده باید:
ایمن،
پیوسته،
قابل دسترس،
مناسب برای سالمندان و افراد دارای معلولیت،
دارای روشنایی کافی،
و متصل به مراکز مهم شهری باشد.
زنجان برای حرکت به سمت شهر انسانمحور، نیازمند چنین شبکهای است.
دوچرخه؛ راهکار همه مشکلات نیست، اما نباید نادیده گرفته شود
شرایط اقلیمی، فرهنگ استفاده و ساختار شهری زنجان باعث میشود نتوان نسخه یکسانی برای همه شهرها پیچید.
اما این موضوع به معنای نادیده گرفتن دوچرخه نیست.
در سفرهای کوتاه، ایجاد مسیرهای ایمن و پیوسته دوچرخه میتواند بخشی از تقاضای سفر با خودرو را کاهش دهد.
البته اجرای چنین سیاستی باید بر اساس مطالعات دقیق و شناخت رفتار واقعی شهروندان باشد، نه صرفاً ایجاد مسیرهایی که استفاده چندانی از آنها نمیشود.
مدیریت هوشمند؛ زنجان باید از چراغ قرمز عبور کند
یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت ترافیک در شهرهای امروز، استفاده از داده است.
مدیریت شهری باید بتواند به صورت مستمر اطلاعات مربوط به حجم ترافیک، سرعت خودروها، زمان انتظار، تصادفات، پارک حاشیهای و الگوی سفر را تحلیل کند.
با استفاده از سامانههای هوشمند میتوان زمانبندی چراغها را بهینه کرد، نقاط بحرانی را شناسایی کرد و حتی پیش از ایجاد بحران، نسبت به آن واکنش نشان داد.
شهر هوشمند یعنی تصمیمگیری بر اساس داده، نه حدس.
این رویکرد میتواند در آینده مدیریت ترافیک زنجان نقش مهمی ایفا کند.
ترافیک؛ مسئلهای میان چند دستگاه
یکی از دلایل پیچیدگی مدیریت ترافیک این است که حل آن تنها در اختیار شهرداری نیست.
پلیس راهور، شهرداری، شورای اسلامی شهر، دستگاههای خدماتی، مراکز آموزشی، مراکز درمانی و حتی شهروندان، هر کدام بخشی از مسئله را در اختیار دارند.
بنابراین بدون هماهنگی میان دستگاهها، حتی بهترین برنامه شهری نیز ممکن است نتیجه مطلوب نداشته باشد.
زنجان نیازمند یک برنامه یکپارچه حملونقل شهری است که همه این بازیگران را در یک چارچوب مشترک قرار دهد.
نسخه زنجان برای کاهش ترافیک چیست؟
راهحل ترافیک زنجان احتمالاً یک پروژه واحد نیست.
باید مجموعهای از سیاستها همزمان اجرا شود:
۱. تقویت حملونقل عمومی
افزایش کیفیت، نظم و پوشش شبکه اتوبوسرانی.
۲. مدیریت هوشمند ترافیک
استفاده از داده برای مدیریت تقاطعها و شناسایی نقاط بحرانی.
۳. ساماندهی پارکینگ
ایجاد پارکینگهای مناسب و مدیریت پارک حاشیهای.
۴. توسعه پیادهمداری
ایجاد شبکه پیوسته و ایمن مسیرهای پیاده.
۵. توزیع متوازن خدمات شهری
کاهش تمرکز سفرها به مرکز شهر.
۶. اصلاح هندسی نقاط حادثهخیز و گرههای ترافیکی
با اولویت دادن به نقاطی که بیشترین اثر را بر شبکه دارند.
۷. فرهنگسازی
اما نه با شعار؛ بلکه با فراهم کردن گزینههای واقعی برای سفر بدون خودرو.
یک سؤال مهم برای مدیریت شهری زنجان
اگر امروز تمام خیابانهای زنجان را عریض کنیم، آیا مشکل ترافیک برای همیشه حل خواهد شد؟
احتمالاً نه.
زیرا شهر موجودی زنده است و رفتار شهروندان نیز با تغییر زیرساخت تغییر میکند.
راهحل واقعی آن است که شهروند زنجانی احساس کند برای رفتوآمد، انتخابهای مناسبی غیر از خودروی شخصی نیز دارد.
آن روز است که میتوان انتظار داشت بخشی از ترافیک کاهش پیدا کند.
دیدگاه تریبون زنجان
ترافیک زنجان را نباید صرفاً با متر آسفالت و طول خیابان اندازهگیری کرد.
شهری که برای هر مشکل ترافیکی یک خیابان جدید میسازد، ممکن است در آینده با شهری مواجه شود که خیابانهای بیشتری دارد اما همچنان خودروهای بیشتری نیز در آن حرکت میکنند.
راهکار پایدار، تغییر نگاه از «خودرو» به «سفر» و از «خیابان» به «انسان» است.
مدیریت شهری باید به جای پرسیدن اینکه «چگونه خودروهای بیشتری را عبور دهیم؟»، سؤال مهمتری مطرح کند:
«چگونه کاری کنیم شهروند برای انجام کارهای روزمره، کمتر مجبور به استفاده از خودرو باشد؟»
پاسخ این سؤال میتواند مسیر سیاستگذاری حملونقل زنجان را تغییر دهد.
زنجان برای آیندهای کمترافیکتر، بیش از خیابانهای بیشتر به حملونقل عمومی بهتر، پیادهراههای استاندارد، پارکینگ هوشمند، توزیع متوازن خدمات و مدیریت مبتنی بر داده نیاز دارد.
اگر این تغییر نگاه اتفاق بیفتد، شاید روزی برسد که موفقیت مدیریت ترافیک زنجان نه با تعداد خودروهایی که از یک خیابان عبور میکنند، بلکه با زمانی که شهروند در مسیر خانه تا مقصد خود از دست نمیدهد سنجیده شود.
ادامه دارد…
قسمت ششم پرونده ویژه:
«شهر هوشمند در زنجان؛ از اپلیکیشن و دوربین تا تصمیمگیری بر پایه داده»
در قسمت ششم بررسی میکنیم که «شهر هوشمند» دقیقاً به چه معناست، زنجان در ایسیر چه ظرفیتهایی دارد و چگونه میتوان فناوری را از یک ابزار نمایشی به ابزاری برای کاهش هزینهها، افزایش شفافیت و ارتقای کیفیت خدمات شهری تبدیل کرد.
:::