در دل کوهستانهای آرام و چهارفصل شهرستان ایجرود از استان زنجان، روستاهایی قرار گرفتهاند که گرچه در نقشه اقتصادی کشور چندان پررنگ نیستند، اما در نقشه فرهنگی و هنری ایران، جایگاهی ویژه دارند.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی تریبون زنجان :
دو روستای بیدگینه و قلتوق، قرنهاست که فرش را نهتنها بهعنوان یک صنعت یا کالای مصرفی، بلکه بهمثابه زبان هویت، نماد زندگی، و آیینه فرهنگ بافتهاند. فرش این دو روستا، که امروز هر دو در فهرست آثار ملی ثبت شده و دارای شناسنامه رسمی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی هستند، بخش مهمی از میراث ناملموس ایران را تشکیل میدهند.
طبیعت و فرهنگ؛ بستری برای پرورش هنر
ایجرود با طبیعتی کوهپایهای، آبوهوایی متنوع، چشمهها، دشتها و مراتع سرسبز، بستر مناسبی برای پرورش دام و تولید پشم باکیفیت دارد. همین ویژگی، همراه با فرهنگی غنی از سنتهای خانوادگی و کار گروهی، باعث شده که هنر قالیبافی در این منطقه از دیرباز ریشه بدواند. در بیدگینه و قلتوق، قالیبافی فقط شغل نیست، بخشی از زندگیست. فرشها در خانهها، جهاز دختران، مناسبتهای مذهبی و حتی معاملات روستایی نقش داشتهاند. هر دختری پیش از ازدواج، بافت قالی مخصوص خود را آغاز میکرد و این عمل، نشانه بلوغ و هویت مستقل او محسوب میشد.
ویژگیهای فنی و هنری فرش بیدگینه و قلتوق
قالیهای بیدگینه و قلتوق از پشم دستریس، رنگهای گیاهی و گره ترکی بافته میشوند. دار قالیها بیشتر از نوع افقی و سنتیست و اغلب در خانهها یا اتاقهای کوچک قرار دارند. نقشهها در گذشته کاملاً ذهنی بودند و بافنده، طرح را از حفظ یا با الهام از طبیعت و اشیای پیرامونی میبافت. در سالهای اخیر، برخی از نقشههای قدیمی و خانوادگی با کمک پژوهشگران احیا و اصلاح شدهاند.
قالیها دارای بافت متراکم، دوام بالا، رنگهای گرم و خاکی (روناسی، نیلی، زرد زعفرانی و پوست گردویی)، و طرحهای هندسی ساده هستند که آنها را از فرشهای شهری یا عشایری متمایز میکند. اندازهها بیشتر قالیچه، کناره و پادری است و ساختار تولید خانوادگی دارد.
نمادهای سنتی در بافت فرش
فرش بیدگینه و قلتوق، علاوه بر زیبایی بصری، زبان تصویری مردم روستاست. نقوش و نمادها هرکدام معنا و مفهومی خاص دارند:
بته جقه: نماد زایش، رشد و استمرار نسل. در فرشهای جهیزیه بسیار دیده میشود.
درخت زندگی: نشاندهنده پیوند زمین و آسمان، امید و پایداری در زندگی.
ستاره هشتپر یا ترنج هندسی: نماد نظم هستی، تعادل و انرژی درونی.
نقش حیوانات (شیر، بز کوهی): نماد قدرت، محافظت در برابر چشمزخم و شجاعت.
این نمادها در ذهن بافنده نهادینه شده و بدون استفاده از نقشه، نسل به نسل منتقل میشوند؛ گویی فرش، زبان بیکلام فرهنگ و ایمان مردم این سرزمین است.
از صادرات تا خاموشی
در دهههای ۱۳۵۰ تا ۱۳۷۰، فرش بیدگینه و قلتوق بهدلیل کیفیت بالا و طرحهای جذاب، توسط تجار زنجان و تبریز به کشورهای اروپایی، خلیج فارس و حتی شرق آسیا صادر میشد. فرشهایی که با قیمت مناسب و کیفیت بالا، مشتریان بینالمللی داشتند و جای خود را در کلکسیونها باز کرده بودند.
اما در دهههای اخیر، بهدلیل نبود برندسازی، بازاریابی ضعیف، نبود بستهبندی مناسب و حذف نام اصلی فرش از بازار، این هنر اصیل به حاشیه رفت. بسیاری از قالیهای منطقه، توسط دلالان بدون هویت فروخته شده و بافندگان سهمی از سود اقتصادی آن نداشتند. امروز، با وجود داشتن ثبت ملی و شناسنامه، فرش بیدگینه و قلتوق هنوز نامی در بازار ندارند و این، بزرگترین ظلم به میراث فرهنگی یک منطقه است.
تأسیس نخستین موزه فرش روستایی در قلتوق
در پاسخ به این فراموشی فرهنگی، اهالی روستای قلتوق با همراهی فعالان حوزه صنایعدستی، اقدام به تأسیس نخستین موزه فرش روستایی استان زنجان کردهاند. این موزه که در حال تجهیز است، شامل نمونههایی از:
فرشهای قدیمی و ارزشمند بافندگان محلی
نقشههای دستی و سنتی
ابزارهای قالیبافی سنتی (دار چوبی، قیچی، شانه، نخریس)
روایتها و عکسهایی از زنان بافنده پیشکسوت
خواهد بود. ایجاد این موزه نهتنها راهی برای حفظ میراث فرهنگی، بلکه فرصت مناسبی برای توسعه گردشگری فرهنگی، اشتغال پایدار، آموزش نسل جدید و حتی ثبت جهانی این هنر بومی است.
تجاریسازی، برندینگ و بازآفرینی اقتصادی
فرش بیدگینه و قلتوق، ظرفیت بالایی برای تجاریسازی دارد. برای بهرهبرداری هوشمندانه از این میراث، باید:
برند رسمی با نام فرش بیدگینه و فرش قلتوق طراحی و ثبت شود.
نشان تجاری، بستهبندی استاندارد، لیبل شناسنامهدار و گواهی اصالت تدوین گردد.
بافندگان در حوزه بازاریابی، فروش دیجیتال و ارتباط با بازار جهانی آموزش ببینند.
درگاههای فروش آنلاین و استارتاپهای بومی حمایت شوند.
نمایشگاههای دائمی و فصلی برای عرضه مستقیم فرش برگزار شود.
با همکاری دانشگاهها و مراکز طراحی، نقشههای بومی بازآفرینی شده و با نیاز بازار روز هماهنگ شوند.
با چنین رویکردی، میتوان بهجای وابستگی به واسطهها، زنجیره ارزش قالی را در دست بافنده حفظ کرده و فرش را از کالایی سنتی، به محصولی فرهنگی-اقتصادی با هویت تجاری بدل کرد.
لزوم حمایت نهادی
برای تحقق این اهداف، مشارکت فعال دستگاههای ذیربط ضروری است:
ادارهکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری
فرمانداری ایجرود
سازمان فنی و حرفهای
صندوق کارآفرینی امید
خیرین فرهنگی
کارآفرینان بومی علاقهمند به حوزه هنر و اقتصاد فرهنگی
در نبود حمایت زیرساختی، تمام ظرفیتهای فرهنگی و اقتصادی این فرشها به فراموشی سپرده خواهند شد و فرصت احیای آن از دست خواهد رفت.
جمعبندی
فرش بیدگینه و قلتوق، تنها یک صنعت نیست؛ روح زندگی مردم است. گرههایی از عشق، هنر، صبر، خاطره و تاریخ. ثبت ملی این فرشها، گامی ارزشمند است، اما بدون تجاریسازی، آموزش، حمایت مالی و برندینگ، این ثبتها به کاغذی بیاثر تبدیل خواهد شد. اکنون زمان آن رسیده که با عزمی جدی، فرش این دو روستا را دوباره به زندگی مردم، بازار داخلی و حتی عرصه بینالمللی بازگردانیم. این فقط حفظ یک قالی نیست، این حفظ بخشی از هویت فرهنگی ایران است.
به قلم وحید خسروی
کارآفرین و مشاور در زمینه فرش ایرانی