وقتی شهر بزرگ شد، اما رینگ شهری همان ماند
زنجان دیگر آن شهر جمعوجورِ یک دهه پیش نیست. توسعه شهرکهای جدید در غرب و شرق، اجرای پروژههای مسکن ملی، افزایش چشمگیر خودرو و گسترش محدوده شهری، چهره زنجان را تغییر داده است. اما یک سؤال جدی همچنان بیپاسخ مانده: آیا زیرساختهای عمرانی، بهویژه در حوزه حملونقل و کمربندی، متناسب با این رشد توسعه یافتهاند؟
⸻
کمربندی؛ نامی که کارکردش را از دست داده
در اصول شهرسازی، کمربندی یا رینگ شهری مسیری است که ترافیک عبوری و بینشهری را از هسته مسکونی جدا میکند؛ مسیری با دسترسیهای محدود، تقاطعهای غیرهمسطح و حداقل توقف. فلسفه وجودی آن کاهش ترافیک درونشهری، افزایش ایمنی و تسهیل جریان عبور است.
اما در زنجان، آنچه امروز بهعنوان کمربندی شناخته میشود—بهویژه محور ۲۲ بهمن—عملاً به خیابانی شلوغ و درونشهری تبدیل شده است. ورودیهای متعدد، ساختوسازهای حاشیهای، چراغهای راهنمایی و تردد محلی گسترده، ماهیت عبوری این مسیر را از بین برده است. کمربندیای که باید بار ترافیک را از شهر خارج کند، حالا خود بخشی از گره ترافیکی شهر شده است.
⸻
کمربندی جنوبی؛ طراحی برای زنجانِ دیروز
پروژه کمربندی جنوبی در سالهایی تعریف شد که زنجان هنوز به وسعت و جمعیت امروز نرسیده بود. در آن زمان، محدوده شهری کوچکتر و بار ترافیکی کمتر بود. اما اکنون با شکلگیری شهرکهای جدید در غرب و شرق، آن طراحی قدیمی دیگر پاسخگوی نیازهای فعلی نیست.
رشد افقی شهر بدون ایجاد رینگهای مکمل، یعنی تزریق جمعیت و خودرو به همان شبکهای که سالها پیش طراحی شده است. نتیجه، همان چیزی است که شهروندان هر روز لمس میکنند: افزایش زمان سفر، کاهش ایمنی و فرسایش اعصاب شهری.
⸻
محور شهیدان کریمی؛ بزرگترین پروژه، اما در کدام شبکه؟
محور شهیدان کریمی بهعنوان یکی از بزرگترین پروژههای شهری سالهای اخیر معرفی شده است. بیتردید این پروژه میتواند نقش مهمی در توزیع ترافیک ایفا کند، اما پرسش اینجاست که آیا این محور در قالب یک شبکه منسجم رینگ شهری تعریف شده یا صرفاً یک پروژه مقطعی برای کاهش فشار یک محدوده خاص است؟
اگر اتصال این محور به کمربندیهای واقعی و تقاطعهای غیرهمسطح استاندارد کامل نباشد، اثر آن محدود و کوتاهمدت خواهد بود.
⸻
تقاطعهای غیرهمسطح؛ درمان ریشهای یا مُسکن موقت؟
ساخت تقاطعهای غیرهمسطح اقدامی مثبت و قابل دفاع است، اما وقتی ساختار شبکه معابر دچار کمبود رینگ و مسیرهای جایگزین باشد، هر تقاطع جدید تنها بار ترافیک را از نقطهای به نقطه دیگر منتقل میکند.
شهر نیازمند نگاه شبکهای است، نه پروژهای.
⸻
مسکن ملی و شهرکهای اقماری؛ پیوست ترافیکی کجاست؟
توسعه شهرکهای اقماری مسکن ملی در حاشیه شهر، بدون تعریف دقیق دسترسیهای بزرگراهی و کمربندیهای مکمل، فشار مضاعفی بر محورهای موجود وارد کرده است. جمعیتی که هر روز برای کار، تحصیل و خدمات به هسته مرکزی شهر رفتوآمد میکند، به زیرساختی فراتر از خیابانهای فعلی نیاز دارد.
اگر برای هر توسعه مسکونی، پیوست حملونقل و ترافیک بهصورت جدی دیده نشود، نتیجه آن چیزی جز گرههای سنگینتر نخواهد بود.
⸻
تفاوت زنجان با شهرهای آرمانی چیست؟
در شهرهای توسعهیافته و آرمانی:
• رینگهای چندلایه (حلقه اول، دوم و حتی سوم) طراحی میشود.
• کمربندی خارج از محدوده مسکونی باقی میماند.
• دسترسیها کنترلشده و تقاطعها عمدتاً غیرهمسطح هستند.
• اجازه تبدیل کمربندی به محور تجاری-محلی داده نمیشود.
اما در زنجان امروز:
• توسعه شهری به کمربندی چسبیده است.
• مسیرهای عبوری به خیابان شهری تبدیل شدهاند.
• رشد شهر جلوتر از طراحی شبکه معابر حرکت کرده است.
⸻
مطالبهای که باید جدی گرفته شود
زنجان در آستانه تحولات مدیریتی و برنامهریزیهای جدید شهری قرار دارد. اکنون زمان آن رسیده که معاونت عمرانی و مدیریت شهری، یک بازنگری اساسی در مفهوم کمربندی و شبکه رینگهای شهری انجام دهند:
• بازتعریف کارکرد محور ۲۲ بهمن
• تکمیل و بهروزرسانی کمربندی جنوبی متناسب با توسعه جدید
• طراحی رینگهای مکمل برای غرب و شرق
• الزام پیوست ترافیکی برای هر پروژه شهرکسازی
کمربندی یک تابلو نیست؛ یک «کارکرد حیاتی» برای شهر است. اگر امروز برای آن تصمیم جدی گرفته نشود، فردا هزینههای اقتصادی و اجتماعی آن چند برابر خواهد شد.
زنجان بزرگ شده است؛ زیرساختهایش هم باید بزرگ شوند